Khá nhiều người thời nay, có am hiểu về nghệ thuật so với trước đây khá nhiều , song để hiểu sâu xa về nghệ thuật cũng như giá trị của mỗi tác phẩm, mỗi câu chuyện đằng sau là cả một giá trị ẩn dấu mà chúng ta cần khám phá. Để hiểu được cái Chân – Thiện – Mỹ, cái quan niệm “Thẩm mỹ” mà đời sau áp xét lại lịch sử trước thì cần lắm – một cái nhìn am hiểu lớn hơn. Đọc xong bài này, tôi tin chắc bạn sẽ nghiệm ra được nhiều chân lý mới về bầu trời nghệ thuật.


Như bản thân tôi tự hỏi, hồi xưa ngồi lớp học vẽ, đến những chương mỹ thuật thời kì Phục Hưng, phong trào cổ điển, trường phái ấn tượng,… bạn có băn khoăn mãi bởi mấy điều giáo viên chẳng giải đáp mà bạn cũng chẳng dám hỏi không? Kiểu như, “Cô ơi, sao hồi xưa người ta toàn vẽ không mặc đồ?”, “Ủa, sao người hồi xưa béo ú tròn lẳn thì kêu đẹp mà giờ lại chê bai?” rồi bản thân bạn cũng chẳng hiểu nổi hội họa khi xem mấy bức trường phái ấn tượng, hậu ấn tượng mà bạn chưa “thấm” xem đẹp chỗ nào,… vân vân và mây mây. Ai chà, khó khăn nhỉ, cơ mà không sao, cứ để đó AoA giải bí cho bạn nhé.

Sao hồi xưa toàn vẽ không mặc đồ vậy trời?

Hẳn cái câu hỏi này nằm trong đầu nhiều bạn hơi bị lâu rồi đấy. Cơ mà hỏi thì thể nào cũng bị cười, nên là im thôi…

Nhưng bây giờ cùng thú thực nào, tác phẩm “không mặc đồ” hồi đó bạn có thấy đẹp không? Chúng nhìn có vẻ nghiêm túc, không bỡn cợt và không khiêu gợi, có đúng không? Bạn nhớ lại nhé, từng đường da, nét mặt, mảng sáng tối trên thân người, sự pha trộn màu cho ấm áp để thể hiện chính sự ấm áp đó qua bức họa. Không dung tục, không nhục dục. Chỉ có cảm giác yên ả đượm trên tác phẩm.

birth of venus sandro botticelli
Bức The Birth of Venus – Sandro Botticelli (khoảng năm 1480)

Nghệ sĩ xưa không ưa lõa lồ, phản cảm, họ không xem khỏa thân là một hình thức khoe da thịt mà nhằm tôn vinh nét đẹp của cơ thể con người, món quà được Đấng tạo hóa ban tặng. Hơn cả thế, ngay khi nền văn minh nhân loại khởi sắc và nghệ thuật chiếm vị trí quan trọng trong nền văn hóa, người ta đã quan niệm đỉnh cao của nghệ sĩ là lột tả được vẻ hoàn mỹ. Và cũng chính vì vậy, tài hoa cỡ nào cũng muốn vẽ một bức khỏa thân hoặc bán khỏa thân để bộc lộ điều đó cho mọi người thấy. Vẽ một bức tranh thiên nhiên, một con người với vải vóc đầy đủ, nếu có sai sót, ta có thể giấu đi bằng mảnh lá, bằng nếp vải tà. Nhưng để vẽ cơ thể người, thật khó để không phô ra lỗi lầm. Vì cơ thể người, nếu sai sót, dù chỉ là một nếp nhăn, một vệt cười lạ sẽ dễ dàng nhận thấy ngay. Đó là còn chưa nhắc đến thuật giải phẫu, tỷ lệ, hình khối, ánh sáng, nước da… chúng khó để diễn tả như thế nào.

david by michelango
David – Michelangelo (được điêu khắc trong thời gian 1501-1504). Một điển hình tiêu biểu của miêu tả hình thể con người. Bức tượng cao 5,17m và được xem là đỉnh cao điêu khắc thời kì Phục Hưng.
david by michelango 1
Từng mạch máu sống động trên bức tượng.

Xem ảnh cũng chưa thể diễn tả hết cái thần của tượng, nhưng bạn có thấy thán phục kì công của nghệ sĩ không? Một tảng đá to lớn, gồ ghề, qua tay các nghệ sĩ có thể trở thành dáng vóc của một con người với đầy đủ bộ phận và chi tiết, không thiếu thứ gì dù là nhỏ nhất như mạch máu, gân cơ…

Và còn một điều nữa khá thú vị về quan niệm “không vải vóc” của con người thời kì đó, điều mà đã ảnh hưởng đến các nghệ sĩ để họ sáng tác ra nhiều kiệt tác xuyên thời gian.

“Đối với người Hy Lạp, tình trạng khỏa thân không phải là sự sỉ nhục mà tượng trưng cho đạo đức đối với các công dân nam ưu tú trong xã hội. Khi một chàng thanh niên cởi bỏ quần áo để thi đấu trong các hội thi Olympic thời cổ đại, anh ta không được coi là đơn thuần trần truồng trước các đối thủ, mà đang khoác lên mình đồng phục của sự ngay thẳng, công bằng.” – Theo Neil MacGregor, giám đốc Bảo tàng Anh.

20150127112610 wrestlers
Bức The Wrestlers mô tả 2 võ sĩ đấu vật, có từ thế kỷ 3 trước CN.

Thậm chí là trong các phòng tập thể dục, họ có thói quen trút bỏ xiêm y. Trong thực tế, từ “gym” chỉ phòng tập thể dục, có nguồn gốc từ “gymnos”, nghĩa là “khỏa thân” trong tiếng Hy Lạp.

Hồi đó khỏa thân để thể hiện sự công bằng, ngay thẳng, không giả dối, không che đậy thứ gì, cũng như chính các tác phẩm nghệ thuật đấy, chứ không phải rẻ tiền kiểu khỏa thân đâu chỉ là khoe cái đẹp, hay khỏa thân để bảo vệ môi trường,như thời nay ( Rõ nhảm nhí).

Hồi xưa toàn vẽ phụ nữ béo ú tròn tròn không hà?

Ừ hồi xưa vậy đó, tròn lẳn mà đẹp. Câu này ai hỏi chứ chắc nhiều bạn cũng biết rồi nhỉ. Thời xưa tôn vinh vẻ đẹp khỏe mạnh, được ăn no đủ, tốt lành. Cho nên mới có cái chuẩn mực hông to, mông nở, dáng đẫy đà. Mà dáng đó không chỉ tượng trưng cho sức khỏe, gia cảnh khá giả mà còn báo hiệu khả năng sinh sản tốt – một tiêu chuẩn người xưa chọn vợ.

Nhưng không biết mọi người có để ý không, dù chuẩn mực cái đẹp có thay đổi qua năm tháng thì một điều vẫn là bất biến: khỏe là đẹp. Hồi xưa phân tầng giai cấp, có ăn có mặc, không phải lao động vất vả nên cơ thể mỡ màng là quyến rũ ngời ngời. Thời nay thay đổi, con người no đủ, ăn nhiều quá thì mập, không chịu vận động nên phát phì, thành ra dáng hình cân đối, khỏe mạnh như tạng người ít mỡ thừa sẽ là đẹp. Nên các tác phẩm ngày nay, cận đại, thường là những dáng vóc mảnh mai, mình hạc xương mai.

1200px tiziano venere di urbino google art project
The Venus of Urbino – Titian (1532 – 1534)

Và tiện đây khi xét về hình thể chuẩn đẹp trong mỹ thuật thì AoA cũng xin bật mí nếu có bạn nào thắc mắc: chỗ kín đàn ông hồi đó nhỏ nhỏ sẽ được xem là đẹp. Thì cũng do chuẩn mực cả thôi nhỉ! Người ta nghĩ chỗ kín lớn chỉ dành cho loài thú dữ, mà loài người chúng ta văn mình nên không thể như thế được. Điển hình là anh chàng “David” của Michelangelo trên kia kìa.

9e9048e1602e7d9b613a3d43782f84e8
Một ví dụ khác là bức Barberini Faun, hiện đang đặt ở bảo tàng Munich.

Nên nếu bạn xem một họa phẩm vẽ về người đẹp mà bạn lại thấy họ chẳng có gì là đẹp, thì cứ quay lại hỏi lịch sử triều đại đó, thời đại đó, quy chuẩn cái đẹp là gì nhé. Chẳng có ai xấu đâu, do chuẩn mực quy ra mà thôi. Và nghệ thuật, thời nào cũng thế, là cách thể hiện của chuẩn mực.

Chúng ta phân biệt tranh thật, tranh giả, tranh chép kiểu gì?

Hiện tại chúng ta có khá nhiều cách để phân biệt tranh thật và tranh giả, trong số đó phổ biến và phức tạp có thể nói đến việc dùng tia hồng ngoại, tia ronghen để xác định chất liệu cùng niên đại tranh, và dùng máy tính phân tích số liệu về đặc tính nét vẽ (mặc dù phương pháp này vẫn gây tranh cãi vì một số lý do liên quan đến trình độ tay nghề của họa sĩ). Tuy nhiên, so với những cách trên, ta còn một phương pháp khá đơn giản nhưng cũng đem lại phần nào hiệu quả. Tất cả những gì cần chỉ là một chiếc kính lúp hoặc kính phóng đại, cùng một nguồn ánh sáng tốt.

anh phong dai cua vytlacil texture
Bản phóng to của một góc bức Fall Lanscape – Vaclav Vytlacil in 1915
fall lanscape
Fall Lanscape – Vaclav Vytlacil in 1915

Việc soi kĩ vào các bức tranh sẽ giúp họ nhận biết được các nét nhấn nhá, nét đi cọ, nét phác thảo của họa sĩ, và thậm chí là bề nổi của những lớp màu khi họa sĩ vẽ chồng lên nhau. Đôi lúc các bức tranh còn in hằn những vết móng tay, vết chà và cả chữ ký của “cha đẻ” của chúng.

blueprint of the future julio de diego close up ori
Bản phóng to của bức Blueprint of the future- Julio De Diego in 1943

Tranh chép ngược lại, không hề có những điều trên mà khá bằng phẳng, “sạch sẽ” và còn tỏ rõ cả các đường vân của giấy.

blueprint of the future julio de diego close up reproduction
Bản phóng to cùng một chỗ tương tự ở bức tranh chép của bức Blueprint of the Future được in trên tạp chí Life.
blueprint of the future julio de diego
Toàn cảnh Blueprint of the Future- Julio De Diego in 1943

Đằng sau bức tranh được gọi là verso. Ở những bức tranh thật, versothường có nhãn mác của các phòng triển lãm, buổi diễn đã trưng bày chúng. Điều này giúp chúng ta, và cả thế hệ sau biết được quá khứ của tác phẩm. Và đôi lúc, “cha đẻ” của chúng cũng sẽ đề tên mình, tên những “đứa con” và ngày tháng hoàn thành bức tranh lên phía sau.

verso labels from an irene rice pereira painting
Đằng sau một bức tranh của họa sĩ Irene Rice Pereira bạn có thể thấy nhãn và số trưng bày của bức tranh

Song, dù cho cách thức có là như thế nào, các trang thiết bị có hiện đại hay thô sơ, đơn giản thì chúng ta vẫn cần những chuyên gia kiểm định có trình độ cao về khoa học kỹ thuật, công nghệ cao (chất liệu, độ xác thực, niên đại), chuyên gia lịch sử mỹ thuật, nhà phê bình, giám tuyển để thẩm định tác phẩm nhằm đưa ra kết quả chính xác nhất.

Dựa vào những gì để đưa giá một tác phẩm nghệ thuật?

Ngoài để trang trí thì các tác phẩm thường không làm được gì mấy, nhưng chúng lại có thể bán với giá hàng triệu đô. Nhiều người nói thật là phung phí, chơi ngông quá sức, nhưng có đúng là như vậy?

Giá trị hiện kim của một vật không chỉ xét về yếu tố thẩm mỹ, mà còn đại diện cho chính công sức và nỗ lực cũng như thời gian tạo nên nó. Trên thực tế, bạn cũng phải biết rằng, bên cạnh những người sẵn sàng trả giá cao vì niềm yêu thích của họ với nghệ thuật, thi có những người bỏ ra một khoản tiền lớn ở cuộc đấu giá đơn giản vì họ thấy được ở tác phẩm một khoản đầu tư có lợi. Cũng giống như mua vàng, mua đất, họ sẽ mua tranh. Và không như nhiều thứ khác, giá tranh thường là đi lên chứ không hề xuống thấp, chúng hầu như không bị ảnh hưởng bởi các vấn đề kinh tế thị trường.

onement vi barnett newman in 1953
Onement VI – Barnett Newman in 1953

Bức tranh này từng một thời khuấy đảo Facebook, không ai có thể nghĩ lại có những kẻ điên rồ bỏ 43,8 triệu USD đi mua một bức tranh xanh lè xanh lét này về.

Chà, như bạn thấy đấy, chưa bàn về giá trị và ý nghĩa của bức tranh, cứ nhìn con số nhé, 43,8 TRIỆU USD, tuyệt tác luôn rồi. Và bạn còn muốn biết thêm gì nữa không, một năm sau khi Onement VI được bán, một tác phẩm của Bartnett Newman, cũng được đem đấu giá và bán với mức gần như gấp đôi: 84,1 triệu USD.

black fire i by barnett newman 1961
Black Fire I by Barnett Newman, 1961

Giá tranh trên thị trường không ngừng được đẩy lên cao sau mỗi lần đấu giá còn do độ quý và hiếm của nó. Tác giả Newman là một nghệ sĩ quan trọng và có ảnh hưởng lớn đến ngành hội họa trong suốt quãng đời của mình, thậm chí là cả sau khi ông mất năm 1970. Số lượng tác phẩm còn lại của ông không nhiều do chính tay ông đã phá chúng đi, và chính vì quý mà lại còn hiếm và ít, (các tác phẩm của Newman không hay được đem ra đấu giá), nên giá của chúng thường khá cao.

Sao trên đời lại có những bức tranh vừa không thấy ý nghĩa gì, mà lại còn chẳng thấy đẹp nữa?

Cứ tiếp tục lấy ví dụ của Onement VI và Black Fire I trên kia nhé. Bạn không thấy đẹp gì đúng không? Không hiểu ẩn ý đằng sau của chúng đúng không?

Chẳng vấn đề gì khi bạn tia hoài mà không hiểu được những bức họa đó cả, vì để hiểu ý nghĩa của chúng, ta phải quay ngược thời gian, trở lại những năm tháng của thời kì chúng sinh ra. Đó là một khoảng thời gian khá đặc biệt của lịch sử hội họa, khi các nghệ sĩ và nhà điêu khắc đang cố gắng hướng đến sự tối giản, họ giảm bớt chất hình ảnh trong hội họa để thu nghệ thuật về những đường nét cơ bản, như hình dáng, hình khối, các đường cong, đường thẳng,… và cả màu sắc.

Barnett Newman là nghệ sĩ thuộc trường phái Abstract Expressionism – dịch thô là biểu hiện trừu tượng. Hai tác phẩm trên của ông mô tả về không gian rộng lớn, trải dài ra mọi phía và cả sự bứt phá, xen ngang của những yếu tố đặc biệt (đường thẳng đen, dải màu trắng, dải phân chia, các bố cục,…). Những người không có chuyên môn, thường sẽ chỉ nhìn được 10 sắc thái/cấp độ của một màu, trong khi họa sĩ có thể nhìn được đến hơn 100 cấp độ màu. Bức Onement VI trên kia, bạn có chắc nó chỉ là một màu xanh? Hay ở đó là hàng tá sắc thái xanh khác nhau, từ đậm đến nhạt, lan rộng ra mọi nơi, trải dài từ trên xuống dưới, tràn ngập khung hình? Pha màu tranh như thế là cả một quá trình dài, người thường chúng ta pha nhiều lắm cũng được hơn 10 sắc thái, mà pha thế nào để không bị bết màu (pha 2 lần khác nhau mà tô lên không phân biệt được), trong khi họa sĩ không chỉ pha mà còn chia sáng tối, chia bố cục, xa gần cho màu sắc.

number 5
Number 5 của Jackson Pollock (1948) – được bán với giá 140 triệu USD nhưng với người “ngoại đạo” trông chỉ như một bảng màu rối rắm.

Và còn một chi tiết nữa về cảm nhận, có sự khác biệt khi nhìn họa phẩm qua một bức ảnh (càng đặc biệt hơn là ảnh trên màn hình) và nhìn trực tiếp. Ví dụ nếu như nhìn trực tiếp, bạn có thể thấy được độ sâu của màu xanh trên tấm canvas của Onement VI và cảm được nó “thật” như thế nào. Trong nghệ thuật và đặc biệt là trong hội họa, một nét chấm cũng là bố cục, chính nét chấm đó cũng có bố cục của riêng nó. Trường phái ấn tượng, hậu ấn tượng, hay trường phái biểu diễn,… không đơn thuần là cái điên rồ của nghệ sĩ tạo ra, cái gì cũng có lí do của nó, và cái gì cũng có ý nghĩa riêng.

Hội họa là một ngôn ngữ, biểu tượng là ngôn từ và bố cục là ngữ pháp. Như văn hay thơ, sẽ có người này cảm nhận hơn người kia, một bài thơ hay không chỉ riêng về câu chữ, ngữ điệu mà ý nghĩa của nó còn nằm ở sự phản ánh câu chuyện của tác giả và con người thời kì đó. Tranh vẽ chính cảm xúc của con người, không phải đối tượng của cảm xúc. Mà tùy tranh, tùy người, cảm xúc trỗi dậy sẽ khác nhau. Điểm đặc biệt của nghệ thuật, đó là giá trị của nó còn nằm ở sự khơi gợi cảm xúc, giác quan và trí tưởng tượng của người chiêm ngưỡng, hưởng thụ.

starry night vincent van gold 1889
Starry Night – Vincent Van Gogh 1889.

Hẳn ít người không biết tác phẩm này. Bạn cứ nhìn ngắm nó, dù chỉ là qua màn hình máy tính, và từ từ xem cảm nhận của bạn qua bức tranh, có mơ mộng được như Van Gogh không?

Có nhiều điều khiến một bức tranh đặc biệt và trở nên nổi tiếng (dù tác phẩm nào của Van Gogh cũng rất đắt giá), nhưng riêng bức này lại được biết rộng rãi nhất, kể cả những người không chút mảy may quan tâm nghệ thuật. Một trong những yếu tố góp phần, hẳn phải kể đến hiệu ứng đáng kinh ngạc của những cơn gió xoáy tròn thăng thiên lên từ bên trái dưới lên phía phải, hòa cùng sự pha trộn màu sắc ấn tượng, gây rung cảm cho người xem.

van gogh starry night close up
Một khắc phóng to trên bức tranh Starry Night của Van Gold

Bạn có thể ngắm nhìn chúng mãi không chán, nhỉ?

Như vậy cũng tốt, vì đắm chìm trong ánh sáng của trăng và những ngôi sao là sự thảnh thơi êm dịu mà chúng ta hằng quý giá. Nếu thế, chúng ta có thể bỏ quên đi cây bách tùng, vì cây bách tùng thường liên quan đến cái chết. Và trong Starry Night, nó như ngọn lửa cháy, làn khói đen kịt tư lự trước giờ phút nhấn chìm ngôi làng yên ả phía dưới.

Có hai sự thực nhỏ liên quan đến bức tranh này, đó là Van

Gogh vẽ nó trước khi ánh bình minh của bệnh viện nơi ông trú ngụ kịp tỏa nắng – bệnh viện tâm thần Saint-Rémy-de-Provence. Và người ta nói, bức tranh là kết quả của những ảnh hưởng hay chấn thương tâm lý khi ông tự cắt đi chiếc tai của mình (cũng có những bức chân dung tự họa của Van Gogh liên quan đến cái tai trái nổi tiếng bị cắt này).

Bạn biết đấy, nghệ thuật dùng biểu tượng để làm ngôn từ, đọc được nó hay không là tùy chúng ta.

deep paul jackson pollock 1953
Deep – Paul Jackson Pollock 1953

Jackson Pollock, người tiên phong phá vỡ tảng băng của nghệ thuật trường phái Abstract Expressionism thời kì đầu. Bức Deep của ông khơi gợi những góc kín sâu lắng nhất trong mỗi con người.

tranh tran viet phu
Một bức tranh của tác giả Trần Việt Phú (nguồn ảnh: Facebook Liên Hương)

Trần Việt Phú là vị họa sĩ nổi bật của làng nghệ thuật Việt Nam và cả quốc tế. Bạn có cảm nhận cái ẩm ướt rất đặc trưng của miền Bắc nước ta trên mảng vôi tường?

Giá trị của bức tranh, đôi lúc không nằm ở việc nó có đẹp hay không, mà nằm ở tác động của nó đến cảm xúc người xem, không chỉ là thị giác thông thường, mà còn là cảm xúc sâu trong suy nghĩ của bạn, vượt qua khỏi cái gọi là “ấn tượng ban đầu”AoA hi vọng những giải đáp trên của các câu hỏi đã thỏa được thắc mắc bấy lâu trong bạn. Và sau này khi xem tranh, hãy chú ý đắm chìm trong đó, không phán xét, không kì thị, chỉ thả mình trôi tự do trong chính tác phẩm.

Nguồn bài: Tổng Hợp

Trả lời